صفحه شخصی دکتر محمود ملکی تراکمه ای

استادیار پژوهشکده علوم اسلامی

تصحیف و ترجمه؛ اندر سرزنش عشق یا قاریان ریاکار



مجموع: ۰

بازدید: ۱۵۸

یادداشت

تصحیف و ترجمه؛ اندر سرزنش عشق یا قاریان ریاکار

ارسال شده در: 23 آذر 1399 - 14:48 توسط محمود ملکی تراکمه ای

اصطلاح:

تصحیف در حدیث اتفاقی است رایج. در این یادداشت درباره تصحیف در حدیثی از کتاب عیون اخبار الرضا و اثر آن در فهم حدیث سخن می گوییم:

 

قَالَ اَلنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ : تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ حُبِّ اَلْحُزْنِ

به خدا پناه ببرید از اینکه اندوه  و  غم را دوست داشته باشید ( عیون اخبار الرضا، ج2، ص 61 چاپ آل البیت)

 

این حدیث در کتاب عیون اخبار الرضا با تحقیق مرحوم سید مهدی لاجوردی همین گونه آمده است. در چاپ آل البیت نیز  همین گونه ضبط شده است.( ج2، ص 134) ضبط  بحار الانوار (ج70، ص 158) از عیون، نیز عین ضبط دو چاپ پیش گفته است. به نظر می رسد آنچه در بحار الانوار آمده از نسخه ای بوده که در اختیار علامه مجلسی بوده و احتمال اشتباه در حرفچینی نادرست است؛ زیرا حدیث در باب «ذم العشق و علته» آمده است که با  واژه «حب الحزن» سازگار می نماید. سه ترجمه از کتاب عیون در دسترس است: مرحوم روغنی قزوینی، مرحوم اقا نجفی اصفهانی و ترجمه مشترک مرحوم علی اکبر غفاری و دکتر حمید رضا مستفید. ببینیم هر یک چگونه ترجمه کرده­اند:

روغنی قزوینی در ترجمۀ خود، «حب الحزن» را «لباس حزن» ترجمه کرده است: «پناه برید به خدا از لباس حزن» (ج2 ص 90) در نسخه ایشان، «حب» همان «جُب» بوده است و ایشان «جب» را «لباس» معنا کرده­اند.

آقا نجفی صحت «جب» را احتمال نداده است. وی  درستی خوانش های «خب» و «حب» را بدین گونه بیان کرده است: « پناه بريد بخدا از غلبۀ حزن يعنى چون سختى روى دهد بخدا توجه كنيد تا آن را رفع كند«مترجم گويد» كه اين معنى بر آنست كه حديث شريف تعوذ و با الله من خب الحزن. باشد بخاء معجمه باشد اگر بحاء مهمله باشد چنان كه در بعضى نسخ است شايد معنى اين باشد كه پناه بريد بخدا از دوست داشتن چيزى كه بنظر شما جلوه خوبى كند و مصلحت شما نباشد بالاخره منتهى بحزن مى‌شود چه حقتعالى فرمود: «وَ عَسىٰ‌ أَنْ‌ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ‌»  (ج2 ص 298)

ایشان «خب» را غلبه ترجمه کرده­ زیرا به معنای «طال و ارتفع» در عربی کاربرد دارد. برای احتمال دوم؛ یعنی «حب» هم توضیح ایشان کامل است و نیاز به تبیین ندارد.

حال ببینید ترجمه سوم از مرحوم غفاری و دکتر مستفید:

 پناه بريد از جُبّ‌ حزن. شرح:«جبّ‌ بمعنى چاه است و حزن بمعنى اندوه،و اصل خبر در سنن ترمذىّ‌ كتاب«زهد»بعد از باب«ما جاء في الرؤيا»چنين است كه پيامبر فرمود: «تعوذوا باللّٰه من جبّ‌ الحزن،قالوا:يا رسول اللّٰه و ما جبّ‌ الحزن‌؟قال: واد في جهنّم يتعوّذ منه جهنّم كلّ‌ يوم مائة مرّة....». . يعنى:پناه ببريد به خدا از«جبّ‌ الحزن»،پرسيدند:اى رسول خدا! جبّ‌ الحزن چيست‌؟پيامبر صلى اللّٰه عليه و آله فرمود:چاهى است در دوزخ كه روزى صد بار جهنّم از آن بخدا پناه ميبرد،پرسيدند:چه كسى در آن مى‌افتد؟فرمود: قرّاء رياكار» ( ج2، ص 101)

شیخ موسی الکعبی هم به درستی این تصحیف را متوجه شده، با ارجاع به منابع اهل سنت نظر خود را اثبات کرده است. (دو فصنامه علوم الحدیث، شماره 17، ص 260. این حدیث و دیگر احادیث نسخه تمیمی رازی را شیخ صدوق در عیون کامل ذکر کرده و جناب کعبی این احادیث را از عیون جدا کرده است. این نسخه در علوم الحدیث با عنوان مسند الامام الرضا علیه السلام نشر یافته است)

در نسخه خطی کتابخانه  جامع کبیر صنعا که  علی بن صلاح النجد ان را در سال 1080 کتابت کرده، «جب الحزن» ضبط شده است.

اما نکته آخر:

در نرم افزار جامع الاحادیث، تصحیح مرحوم لاجوردی،  متن اصلی عیون است و ترجمه های فارسی در ذیل این چاپ آمده است حال آنکه مترجمان از نسخه های دیگری برای ترجمه سود جسته اند. در این میان مرحوم غفاری که خود مصحح بود کتاب عیون را هم تصحیح کرد و هم ترجمه اما در نرم افزار ترجمه ایشان ذیل تصحیح مرحوم لاجوردی است. و دیدید که در در همین مورد مرحوم غفاری در تصحیح خود، جب الحزن را برگزیده بود ولی در تصحیح مرحوم لاجوردی حب الحزن بود. البته این ایراد تنها به این نرم افزار نیست و چه بسا ناشران در چاپ شرح ها کتاب های حدیثی بدون اینکه بدانند متنی را در در کنار شرح نهاده اند که با نسخه شارح تفاوت دارد. نمونه های این مشکل فراوان است. برای نمونه شرح این میثم بر نهج البلاعه را ناشری چاپ کرده بود و نسخه ای از نهج البلاغه را در کنار شرح چاپ کرده بود که با نسخه نهج البلاغه که در دسترس ابن میثم بوده متفاوت است.

نظرات

یادداشت ها

کتاب ها

    نتیجه ای یافت نشد.

مقالات